زیرراما- جلیل محمدقولوزاده

زيرراما

جليل محمدقولوزاده

گون اورتادان اوچ ساعات ياريم کئچميشدي گليرديم منزيليمه. يورولموشدوم و آجيميشديم. آز قاليرديم ائوه يئتيشم، کوچهنين اورتاسيندا بير نفر کيشي منه ياويق گليب سالام وئردي و ياپيشدي ساغ اليمدن:

— موللا عمي، يقين کي، مني تانيميرسان؟

دوغرودان دا تانيماديم و کيشينين اوزونه باخا-باخا قالديم و بيلمهديم نه دئييم.

— بوُي، بونا باخ ائي، نييه تانيميرسان؟ من سنين همشهرينم ده! نييه، حاجي نووروز آغاني تانيميرسان؟ من حاجي نووروز آغانين قارداشي اوغلويام دا! اؤز همشهريني تانيميرسان؟

– دئديم:

— باغيشلا، واللاه تانيميرام! – کيشي بير آز دا اوجادان باشلادي:

— نييه؟ قالا محلهلي حاجي نووروز آغاني تانيميرسان؟ نييه، سن اؤزون نئچه دفعه اوشاقليقدا بيزه گلميسن؛ بيز کي، بير محللهنين اوشاغيييق. – دئديم:

— واللاه، عزيزيم، باغيشلا، تانيميرديم؛ ايندي کي، دئييرسن بير محللهنين اوشاغيييق، خوب، خوش گؤردوک، بويور گئدک قوناغيميز اول!

تزه همشهريم او بيري اليمي ده آلديم الينه و دئدي:

— يوخ، عم اوغلو، من سيزه گئتمهنم، اول سن بيزه گرک گلهسن، سونرا من سيزه گئدم؛ يوخسا، جانين اوچون گئتمهنم. منزيليم بو ياويقدادير.

و بو سؤزلري دئيه-دئيه اللريمدن ياپيشيب باشلادي مني چکمهيه. – دئديم:

— ساغ اول، ايلتيفاتين آرتيق اولسون، ايندي گئده بيلمرم؛ چونکي چوخ يورغونام. اينشاللاه بير اؤزگه واخت گلرم.

همشهريم بو سؤزلري ائشيتجک، گويا کي، جوشه گلدي:

— سن اؤلهسن قويمانام. گرک گئدک بيزه. بو ساعات ساماواريم دمدهدي. سن اؤلسن، گرک گئدهسن. قاسيم آغا دا بيزدهدي. ميرزه عابباس دا بيزدهدي. اونلاري ائوده قويدوم، گلديم سني ده آپارام. چوخ دا سني گؤرمک آرزوسونداديرلار. دئييبلر موللاني گتيرمهميش ائوه گلمهيهسن.

من بيلميرديم قاسيم آغا کيمدير، هانسي ميرزه عابباسدير؛ اونلارين دا کيم اولماقلاريني سوروشسا ايديم، دوستوم باشلاياجاقدي اونلارين دا آتالاريندان و عميلريندن بيت يئکه تاريخ آچماغا. آنجاق اونو ائلهديم کي، اللريمي بير تهرله همشهريمين اليندن قوپارتديم و اؤزومو سوخدوم کوچه قاپيميزدان ايچري و گئري چؤنوب بير دفعه عوذر ايستهديم. پيللکنلري يوخاري قالخاندا کوچهدن رفيقيمين اوجا سسيني هله ائشيديرديم؛ داها بيلميرديم نه دئيير…

گيرديم ائوه و باشلاديم بير تيکه چؤرک يئمهيه. بيزيم بالاجا قيز بوشقابلاري ستولون اوستونه قوياندا دئدي کي، بير آدام گلميشدي سني قوناق چاغيريردي. من دينمهديم (چؤرک آغزيمدا ايدي). قيزيم دوزو ستولون اوستونه قوياندا دا دئدي کي:

— گلن آدام دئييردي کي، منيم آديم قوربانقولو بگدير. نووروز آغانين قارداشي اوغلويام. دئييردي موللا نصرالدين بيزيم همشهريميزدي. سني ده کوچهده گؤزلهييردي. باخ، بودو، ايندي ده گئنه کوچهنين اورتاسيندا وار-گل ائلهيير.

آخشام واختي چاي ايچديگيم يئرده کوچهدن بير آدام مني چاغيردي. باشيمي قالخيزيب گؤردوم کي، قوربانقولو بگ اللريني بئلينه قويوب، باشيني دا بير آز ديکلديب، بيزيم آکوشکايا طرف بويلانير. من جاواب وئرمهديم.

— موللا عمي، سالامونعئيکوم. بويور بيزه، چاي ايچک. – دئديم:

— بگ، حاضير چاييميز ستولون اوستونده. سن قاباقجا اؤزون بويور بيزه. – و اوشاغي گؤندرديم کوچه قاپيسيني آچسين.

— موللا عمي، آند اولسون سنين جانينا، گلمهنم؛ سن قاباقجا بيزه تشريف گتيرمهسن، من سيزه گلمهنم.

من گئنه هامان تکليفي ائلهديم. آما رفيقيمين حالتيندن ائله باشا دوشدوم کي، هئچ وجهله بيزه گلمهيهجک. پاپاغيمي قويوب يئنديم کوچهيه و نه قدر همشهريم تأکيد ائلهدي، من اونلارا گئده بيلمهديم و عوذر ايستهديم. آما بونونلا برابر دوستوم مني خئيلي يوردو؛ چونکي بئش دقيقهنين ايچينده بلکه مين بئش يوز سؤز دانيشدي. قاباقجا گئنه هامان موقديمهدن باشلادي کي، نووروز آغانين قارداشي اوغلودور، عميسيني آتلي سولطاني ائلهييبلر، اؤزونو قوبئرنات اؤز يانيندا باش سئکرئتار ائلهييب، بؤيوک قارداشي خليل آغا تئلئقراف ناچالنيکي اولوب، کيچيک قارداشي محمدحوسئين بگ افسر اولوب، ايرواندان مشدي جعفر گليب گئدير موسکوايا، مشدي قوربانعلي گليب تيفليسه، اؤزونه ديش قاييتديرسين، ساروانلاردان چوخ زووار گليب خوراسانا گئدير، حاجي حسن آغانين اوغلو مؤحسون ناخوش اولوب، حکيمه گتيريبلر، روس ايله عوثمانلينين قارص اوسته دانيشيقلاري وار و آرالاري سرينلهييب، قاچاق پيروئردييه 8 ايل سيبير کسيبلر، ناخچيواندا پئندير بير آز باهالانيب و داها دا بئله-بئله خبرلري بارماقلاري ايله سايماقدا ايدي.

من خوداحافيظ ائلهديم و ايستهديم اوزاقلاشام. قوربانقولو بگ ايستهدي ياپيشا اليمدن و مني ساخلايا، دارتينديم و اؤزومو قورتارديم. او منيم داليمجا گئنه دانيشيردي؛ آما داها اوزاق ايدي.

هامان گئجهنين سحري ائله بيلديم يوخودا منه بو سؤزلري دئييرلر: "عميم نووروز آغاني آتلي سولطاني ائلهييبلر، قارداشيم تئلئقراف ناچالنيکي اولوب، مشهدي قوربانعلي گليب ديش قاييرتديرماغا…"

گؤزلريمي آچديم، گؤردوم هاوا تزه ايشيقلانير. بير آز دا او طرفه-بو طرفه باخديم و بيلديم کي، کوچهده دانيشان وار. رفيقيم قوربانقولو بگين سسيني هامان ساعات تانيديم و بير آز دا تعجّوب ائلهديم؛ اونون اوچون ده کؤينکچک دوردوم، گلديم آکوشکانين قاباغينا و گؤردوم کي، قوربانقولو بگ گئنه اللري بئلينده دوروب کوچهنين اورتاسيندا و منيم کيمي بير اوزويولا آللاه بندهسي ايله قارين-قارينا وئريب اوجادان دئيير:

— روس ايله عوثمانلينين آراسي سريندي. قاچاق پيروئردييه 8 ايل سيبير کسيبلر. حاجي حسن آغانين اوغلو مؤحسونو گتيريبلر حکيمه…

اوشاقلارا ياواشجا دئديم کي، آکوشکايا طرف گلمهسينلر و مني سوروشان اولسا، دئسينلر گئديب ايدارهيه. ياواشجا بير ستکان چاي ايچيب، بير تيکه چؤرک يئييب حاضيرلاشديم ائودن چيخماغا. آما نئجه چيخيم؟ نئجه چيخيم کي، بو ظاليم اوغلو مني گؤرمهسين؟ اؤزگه يول دا يوخ ايدي.

آللاه راست سالدي، همشهريم نه تهر اولدوسا، کوچهدن يوخ اولدو. چيخديم کوچهيه و احتياطلي کئچيب گئتديم.

آرادان بير گون کئچدي. همشهريمي داها کوچهده گؤرمهديم؛ بيلمهديم باشي نهيه قاريشيب، يا بلکه شهردن کؤچوب گئديب.

او بيري گون گئنه گون اورتادان 3 – 4 ساعات کئچديکده آج و يورغون گليريم ائوه. بير آز دا فيکيرلي ايديم؛ آما ياديمدا دئييل نه فيکيرده ايديم.

کوچهميزه يئتيشن کيمي اورگيم قيرپ دوشدو؛ قوربانقولو بگ گئنه اللري بئلينده کوچهنين اورتاسيندا وار-گل ائلهييردي و يولدان کئچن بير روسلا اوزاقدان-اوزاغا بيلمهديم نه دانيشيردي. دئديم کي، بلکه خلوتجه اؤزومو سوخام ائوه؛ آمّا اولمادي: ظاليم اوغلو، دئيهسن اوو تولاسي کيمي حيس ائلهييردي. اوزاقدان مني گؤرجک چيغيردي:

— سالاملعئيکوم، موللا عموغلو! عموغلو، چوخداندير گؤرسنميرسن؟ دئيهسن بيزدن ايلتيفاتيني کسيبسن؟ هئچ دئميرسن، ويلايتيميزدن گلن کيم، گئدن کيم؟ عميم نووروز آغاني آتلي سولطاني ائلهييبلر، اؤزوم ده ايندي قوبئرنات يانيندا باش سئکرئتارام. خليل آغا تئلئقراف ناچالنيکي اولوب. ايرواندان مشدي جعفر گليب موسکوايا گئدير. مشدي قوربانعلي گليب تيفليسه، اؤزونه ديش قاييتديرماغا. ساروانلاردان دا چوخ زووار گليب. حاجي حسن اوغلو مؤحسون ناخوش اولوب، حکيمه گتيريبلر. روس ايله عوثمانلينين آرالاري پوزولوبدو. قاچاق پيروئردييه 8 ايل سيبير کسيبلر…

من دوغرودان دا چوخ آج ايديم و چوخ دا يورولموشدوم و بونو دا بيليرم کي، اينسان نئجه چتينليگه دوشسه، گرک تاب گتيرسين و نه ائلهيير ائلسين، آما گرک ادبي و نازيکليگي اليندن قويماسين. بونو من بيله-بيله، واللاه، گئنه تاب گتيره بيلمهديم و دينمز-سؤيلهمز اؤزومو سوخدوم دالانا، قالخديم ائويميزه و چؤرک ايستهديم.

اينصافيمين و ويجدانيمين يانيندا مسئول اولارام اگر يالان دئسم کي، تقريبن ياريم ساعات منيم طعاميم چکدي و ياريم ساعات دا چاي ايچيب، اوشاقلارلا صؤحبتيم چکدي. بو بير ساعات مودتينده رفيقيم قوربانقولو بگ گئنه هامان کوچهنين اورتاسيندا اللري بئلينده دوروب، گاهدان بير يول ايله گليب گئدنلردن بعضي اوزو يولالارين قاباغيني کسيب، بيرينه دئييردي کي، عميم نووروز آغاني آتلي سولطاني ائلهييبلر، بيرينه دئييردي کي، مشدي قوربانعلي گليب تيفليلسه، اؤزونه ديش قاييتديرماغا، بيرينه ده دئييردي کي، قارداشيم محمدحوسئين بگ قوشون بؤيويو اولوب.

دونن من ايدارهده غئيري همشهريلريمين بيرينه راست گلديم و بو کئيفيت ياديما دوشدو. اونا دئديم:

— گؤزون آيدين اولسون، بيزيم گؤزل ويلايتدن بورايا بير همشهريميز ده گليب. – دئدي:

— کيمي دئييرسن؟ – دئديم:

— نووروز آغانين قارداشي اوغلو قوربانقولو بگي.

منيم بو سؤزومون جاوابيندا اينديکي همشهريم قوربانقولو بگ بارهسينده تک بير سؤز بوراخدي؛ آما بيلميرم بو نه سيرردير کي، او سؤز منيم ياديمدان هئچ چيخمير.

دئدي:

— آي موللا عمي، هله او زيرراما هارادان گليب سني تاپيب؟ – دئديم:

— زيرراما نهيه دئييرسن؟ – دئدي:

— زيرراما هامان آداما دئييرم کي، اونون آدي قوربانقولو بگدير، اؤزو ده نووروز آغانين قارداشي اوغلودور و اؤزو ده بيزيم گؤزل وطنيميزين مئيوهسيدير. – دئديم:

— بير ده دئ! – دئدي:

— زيرراما!

آما هئچ ياديمدان چيخمير.

کؤچورن:عباس ائلچین

ملانصرالدین (Molla Nsrddin)...